بستر ارتکاب جرم

در ماده (٧٣٠)قانون مجازات اسلامی ،برای تبیین بستر ارتکابی شنود، واژه «ارتباطات » به کاررفته است .ارتباط درمفهوم عام ، به معنای برقراری پیوند معنادار وهدفمند میان دویا چند چیزاست که می توانند انسان ، سایرجانداران واشیاء باشند.اما درمفهوم خاص ، روابط پستی ومخابراتی متناظر آن شده که حسب مورد میان انسان هابایکدیگر، انسان هابا سامانه هاوسامانه هابایکدیگربرقرار می شود.

پرسشی که درباره شنود مقرر دراین ماده مطرح می شود این است که کدام مفهوم از ارتباطات رامدنظر دارد؟ آیاهرشکل ارتباطات سامانه ـسامانه ، انسان ـانسان وانسان ـ سامانه رادربرمی گیردیااینکه بایدبه مفهوم خاص آن برپایه مفهومی که ازشنود ارتباطات از دیرباز درپیشینه قانونگذاری کشورمان وسایرکشورها وجود داشته بسنده کرد؟ به نظر می رسد ارتباطات بین اجزای یک سامانه راهم می توان مشمول این حکم دانست .برای مثال ، هنگامی که شخصی یک صفحه کلیدبی سیم رابرای وارد کردن داده های خود به کار می گیرد، آیااین ارتباط بی سیم مشمول این ماده می شود؟

حتی برخی دستگاه هاطراحی و تولیدشده اند که بابه کارگیری آنها درفاصله مناسب می توان تشعشعات کابل های سیمی را دریافت کرد وداده های آنها رابه دست آورد.مؤیدچنین دیدگاهی آمدن «سامانه های رایانه ای »درکنار «سامانه های مخابراتی »درماده (٧٣٠)است که چنانچه تفسیری جزاین داشته باشیم ،آوردن آن ازسوی قانونگذار رابایدکاربیهوده ای ارزیابی کرد.

افزون براین کنوانسیون جرایم سایبری شورای اروپا هم به کشورهای عضو اجازه می دهد مفهوم ارتباطات رابه وجود دویاچند سامانه محدود کنند یاارتباطات میان اجزای یک سامانه را نیزمشمول عنوان مجرمانه شنود بدانند.١ضمن اینکه دلیلی وجود ندارد داده های درجریان میان اجزای یک سامانه ازچنین حمایتی برخوردار نباشند.برای مثال ، چنانچه شخصی درحال نگاشتن محتوای یک پیام رایانامه ای به وسیله صفحه کلیدبی سیم خود باشد تاپس ازپایان آن رابرای گیرنده مورد نظرش بفرستد ودراین اثنا دیگری آن را دریافت کند، آیارفتار مرتکب رانبایدشنود دانست وتنها بایدبه هنگامی محدود شود که درحال ارسال به وسیله سامانه پیام رسان الکترونیکش است ؟

به علاوه ، آنچه به این گستره به ظاهر گسترده قلمرو مشخص ومعناداری می بخشد، قید «غیرعمومی »گنجانیده شده درماده (٧٣٠)است .همان طور که درادامه خواهد آمد، این قیدبه تنهایی بار معنایی مفهوم وگستره محرمانگی محتوای درحال انتقال ارتباطات در سامانه های رایانه ای ومخابراتی رادربرمی گیردوخودبه خود دریافت محتواهایی که به طور عمومی پخش می شوند راازشمول این ماده بیرون می کند.

سرانجام ، وجود حرف «در»پیش ازسامانه های رایانه ای ومخابراتی ،دریافت وضبط هرگونه محتوا ازمحیط فیزیکی به وسیله ابزارهای الکترونیک راازشمول این ماده بیرون می کند.برای مثال ، چنانچه دویاچندنفر درحال گفتگو بایکدیگرباشند ودیگری صدای آنها راباتلفن همراه خویش دریافت کند، مرتکب شنود مقرر درماده (٧٣٠)نشده است .١ شرط لازم دیگربرای تحقق این جرم ، «درحال انتقال بودن »محتوا دانسته شده است .لذا بازه زمانی شنود عبارت است ازآغاز ارسال محتوا ازسامانه رایانه ای یامخابراتی مبدأ تاهنگام رسیدن و ذخیره شدن آن درسامانه مقصد یابافرض پذیرش مفهوم موسع ازارتباطات ، شامل زمان جابه جایی داده هامیان اجزای یک سامانه هم می شود.بنابراین ،چنانچه مرتکب ،داده های ذخیره شده درسامانه مبدأ یامقصد رادریافت کند، مرتکب شنود نشده است .لیکن لزومی ندارد که ازسوی مخاطب آن دریافت ودرک شده باشد.به بیان دیگر، صرف ذخیره شدن پیام وازحرکت ایستادن آن در مسیرهای ارتباطی بی سیم یاباسیم یادریک سامانه ، شرط لازم تحقق این جرم راازبین می برد.