واژه بطل: باطل از ریشه »بطل« به معنای نابودی و ناپایداری و ضد حق است. (ابن فارس، ۱۴۰۴ق.، ج۱، ص(۲۵۸ هر چیزی که »حق« نباشد، باطل خواهد بود (ابن منظور، ۱۴۱۴ق.، ج۱۱، ص(۵۶ و در بسیاری از تفاسیر و آیات به اموری چون: رباخواری (نساء، ۱۶۱؛ بقره، (۲۱۵، رشوه گیری (بقره، (۱۸۱، خوردن مال یتیم (نساء، (۵، معاملات غیرمشروع و فاسد (نساء، (۲۹ و لهو و لعب و قمار و غصب و ستم نمودن (طباطبایی، ۱۳۷۴،ج۱، ص(۲۲۵ اطلاق میشود.

در اینجا لازم است با توجه به گستردگی مفهوم باطل، به بررسی مفهوم آن با توجه به موضوع تحقیق بپردازیم.

»کلمه باطل« (هم در عقاید استعمال دارد، هم اخلاق هم اعمال) و در اعمال عبارت است از آن عملی که غرض صحیح و عقلایی در آن نباشد. کلمه »تجارت« بطوری که راغب اصفهانی گفته، به معنای تصرف در سرمایه به منظور تحصیل سود است و جمله »لا تاکلوا اموالکم بینکم« وقتی مقید بقید »بالباطل« شود نهی از معاملات ناقله میباشد، یعنی معاملاتی که نه تنها مجتمع را به سعادت و رستگاریاش نمیرساند، بلکه ضرر هم میرساند، و جامعه را به فساد و هلاکت میکشاند، و این معاملات باطل از نظر دین عبارتند از: امثال ربا و قمار و معاملاتی که طرفین و یا یک طرف نمیداند چه میدهد و چه می گیرد، حدود و مشخصات کالا و یا بها مشخص نیست، مانند معامله با سنگریزه و هسته خرما، به این گونه که سنگریزه یا هستهخرما را به طرف اجناس فروشنده پرتاب کنم، روی هر جنسی افتاد، با پرداخت مثلاً پنجاه تومان، آن جنس مال من باشد و امثال این معاملات که اصطلاحاً آن را غرری می گویند.

و بنابراین استثنایی که در جمله: »الا ان تکون تجاره عن تراض منکم« وجود دارد استثناء منقطع است، (مثل این که کسی بگوید: هیچ معامله باطلی نکنید، مگر آن معاملهای که صحیح باشد) معاملاتی است که طرفین به آن رضایت داشته باشند که از نظر شرع مقدس نیز صحیح است (طباطبایی، ۱۳۷۴، ج۴، ص(۵۰۰ و این نوع معاملات مشروع و صحیح است که سبب استحکام و قوام جامعه و برآورنده حوائج اقتصادی جامعه خواهد بود و این معاملات مشروع باعث حفظ و حمایت از اموال و سرمایههای مردم می شود که بدین وسیله از اتلاف آنها جلوگیری میشود و در مسیر صحیح اقتصاد اسلامی به کار میرود.

احکام فقهی آیه ۲۹ نساء نهی ازمنکر